• inside_pic_01.jpg
  • inside_pic_02.jpg
  • inside_pic_03.jpg
  • inside_pic_04.jpg

 

AMPELIΑμπέλι
Άμπελος η οινοφόρος (Vitis vinifera)
Οικογένεια: Αμπελίδες (Ampelidaceae ή Vitaceae)

Το αμπέλι είναι ένα οπωροφόρο μεσογειακής προέλευσης, θαμνώδες, ξυλώδες, με κλαδιά κληματίδες και φύλλα που πέφτουν το χειμώνα. Ο κορμός του αμπελιού (κούτσουρο) έχει ύψος από μερικά εκατοστά έως λίγα μέτρα, ανάλογα με τον τρόπο που έχει διαμορφωθεί. Από το κούτσουρο ξεκινούν οι μακριές κληματίδες που φέρουν, σε αντιστοιχία προς τους κόμπους, τα φύλλα και, σε θέση αντίθετη προς αυτά, τις ψαλίδες με τις οποίες το κλίμα μπορεί να προσκολληθεί στα στηρίγματα. Τα φύλλα έχουν μακριούς μίσχους, συνήθως, είναι λεία στην πάνω επιφάνεια και χνουδωτά στην κάτω επιφάνεια και ανάλογα με την ποικιλία, παρουσιάζουν διαφορετικό αριθμό λοβών (στις περισσότερες περιπτώσεις έχουν 5 λοβούς μυτερούς με οδοντωτή παρυφή). Τα άνθη μικρά, πρασινωπά, ασήμαντα είναι συγκεντρωμένα σε βότρεις και ανοίγουν τον Μάιο - Ιούνιο. Οι βότρεις, που συχνά είναι όρθιοι και κατόπιν κρέμονται προς τα κάτω, σχηματίζονται πάνω σε κληματίδες, σε αντιστοιχία προς τους κόμπους και σε θέση αντίθετη προς τα φύλλα, όπως οι ψαλίδες. Ο καρπός είναι ράγα (ρώγα) σφαιρική ή ωοειδής, διαφόρων χρωμάτων (από άσπρο - πράσινο μέχρι μαύρο) και διαστάσεις ανάλογα με την ποικιλία και περιέχει από 1 μέχρι 4 σπόρους (κουκούτσια). Ο καρπός του αμπελιού (σταφύλι) ωριμάζει από τον Αύγουστο έως τον Οκτώβριο, ανάλογα με την ποικιλία.

Το αμπέλι καλλιεργείται από πολύ παλιά. Ιστορικά στοιχεία μαρτυρούν πως οι Αιγύπτιοι το γνώριζαν ήδη πριν από 5000-6000 χρόνια. Στην Ιταλία, χώρα με τη μεγαλύτερη παγκόσμια παραγωγή σταφυλιού, η καλλιέργειά του ήταν γνωστή 1000-2000 χρόνια π.Χ. Σήμερα, καλλιεργείται σε όλες τις περιοχές μέχρι υψόμετρο 500 μ. Το αμπέλι αναπτύσσεται καλά σε περιοχές με ήπιο κλίμα και ζεστό, ξηρό και, κυρίως, αρκετά μεγάλο καλοκαίρι, για να μπορούν τα σταφύλια να ωριμάσουν τέλεια και οι κληματίδες να ξυλοποιούνται. Οι βέργες που δεν έχουν ξυλοποιηθεί τελείως, είναι πράγματι πολύ ευαίσθητες στις πρώιμες φθινοπωρινές παγωνιές, οι οποίες μπορούν να τις καταστρέψουν, θέτοντας έτσι σε κίνδυνο την παραγωγή του επόμενου έτους. Εξίσου επικίνδυνοι είναι οι όψιμοι ανοιξιάτικοι παγετοί, που μπορούν να καταστρέψουν τους οφθαλμούς και τους νεαρούς βλαστούς. Το αμπέλι μπορεί να αντέξει σε υπερβολικά υψηλές ή χαμηλές θερμοκρασίες, αρκεί να έχουν μικρή διάρκεια (μερικές ώρες), τα μη ξυλοποιημένα κλαδιά αντέχουν σε θερμοκρασίες -2 ο C έως και + 40 ο C, ενώ τα ξυλοποιημένα από -20 ο C έως και + 50 ο C. Πάντως, χειμωνιάτικες θερμοκρασίες κάτω των -12 ο C θεωρούνται επικίνδυνες, γιατί μπορεί να καταστρέψουν τους οφθαλμούς ή ακόμα και ολόκληρο το φυτό. Γι' αυτούς τους λόγους, η καλλιέργεια του αμπελιού πάνω από το υψόμετρο των 500 μ. μπορεί να γίνει μόνο σε θέσεις εξαιρετικά ηλιόλουστες και καλά προστατευμένες από τους ψυχρούς ανέμους.

Ποικιλίες

Όλες οι ποικιλίες του αμπελιού προέρχονται από την "Άμπελο την Οινοφόρο" ("Vitis vinifera"), το μόνο είδος που καλλιεργείται στην Ευρώπη πριν την εμφάνιση της φυλλοξήρας. Τα αμερικάνικα είδη αμπελιού (Vitis rupestris, Vitis ruparia, Vitis berlandieri), που αντέχουν στη φυλλοξήρα, χρησιμοποιούνται για την παραγωγή υποκειμένων. Στον "Κατάλογο των ποικιλιών" οι ποικιλίες είναι ταξινομημένες ανάλογα με τη χρήση τους σε: αμπέλια οινοποιήσιμα, αμπέλια για επιτραπέζια σταφύλια, αμπέλια για την παραγωγή ρακιού και αμπέλια υποκείμενα.
Οινοποιήσιμες ποικιλίες (κρασοστάφυλα). Από τις ποικιλίες με κόκκινα ή μαύρα σταφύλια για κρασί αναφέρουμε τις εξής: "Ροδίτης", "Μαυρούδι", "Μοσχάτο", "Μοσχοστάφυλο", "Κόρακας", και τις ξενικές ποικιλίες: "Μπονάρδα", "Μπαρμπέρα", "Καμπερνέ", "Σαντζιοβέζε", "Τζεζανέζε", "Μαύρη Μαλβαζία". Από τις ποικιλίες με άσπρα κρασοστάφυλα οι κυριότερες είναι οι εξής: "Σαββατιανά" και "Ασπρούδι" και από τις ξένες "Αλμπάνα", "Τρεμπιάνο", "Τοκάι", κλπ.
Επιτραπέζιες ποικιλίες. Οι πολυάριθμες ποικιλίες της ομάδας αυτής διαφέρουν από σχήμα του τσαμπιού, στο χρώμα των σταφυλιών, στην εποχή ωρίμανσης, κλπ. Ανάλογα με την εποχή ωρίμανσης (με σημείο αναφοράς την εποχή ωρίμανσης της ποικιλίας "Chasselas dore", μιας γαλλικής ποικιλίας που μοιάζει με το δικό μας "Ροζακί" και ωριμάζει από τις αρχές ως τα τέλη Αυγούστου, ανάλογα με τις ζώνες), οι ποικιλίες επιτραπέζιων σταφυλιών μπορούν να ταξινομηθούν σαν λίγο ή πολύ πρώιμες ή όψιμες. Οι όψιμες ποικιλίες είναι ακατάλληλες για ζώνες με σχετικά μικρό καλοκαίρι, γιατί οι παγετοί αρχίζουν νωρίς και κατά συνέπεια τα σταφύλια δεν προλαβαίνουν να φτάσουν στην πλήρη ωρίμανση.
Πρωιμότατες και πρώιμες. Ωριμάζουν πριν από το "Chasselas dore". Απ' αυτές, αναφέρουμε τις: "Πέρλα της Κσάμπα (μοσχάτο σταφύλι με μικρές χρυσοκίτρινες ράγες), "Κάρνιναλ" (κόκκινες ράγες), "Ιουλιανή" (άσπρες ράγες).
Πρώτης εποχής. Ωριμάζουν ταυτόχρονα με τα "Chasselas dore". Αναφέρουμε τις ποικιλίες: "Ντελίτσια του Βάπριο" (κεχριμπαρένιες ράγες), "Ρετζίνα ντέι βινιέτι" (μεγάλα τσαμπιά και μεγάλες ωοειδείς, χρυσοκίτρινες ράγες).
Δεύτερης εποχής. Ωριμάζουν 15 μέρες μετά το "Chasselas dore". Ανάμεσά τους είναι οι: "Κλοτίλντ Προσπερί (άσπρη), "Μοσχάτο Αμβούργου" (πολύ αρωματικές, κόκκινες ιώδεις ράγες).
Τρίτης εποχής. Ωριμάζουν 30 μέρες μετά το "Chasselas dore". Οι πιο σημαντικές ποικιλίες είναι οι: "Ιτάλια" (μεγάλα τσαμπιά και μεγάλες γλυκιές κίτρινες ράγες), "Ζιμπίμπο" (άσπρη και πολύ γλυκιά ποικιλία), "Ρετζίνα" (πολύ μεγάλα τσαμπιά, αριά, μεγάλες κιτρινοπράσινες ράγες), "Μοσχάτο της Τερρατσίνα" (μακρουλά τσαμπιά, χρυσοκίτρινες ράγες).
Τέταρτης εποχής. Ωριμάζουν 45 περίπου μέρες μετά το "Chasselas dore". Αναφέρουμε: "Λαττουάριο νέρο" (όμοια με τη "Ρετζίνα", αλλά μαύρη), "Άσπρη Μυτερή" σαν το δικό μας "Νυχάτο" (μακρουλές ράγες), "Μοσχάτο Αμβούργου" (κόκκινες ράγες με γλυκιά και πολύ αρωματική σάρκα).
Στην Ελλάδα, σαν επιτραπέζια σταφύλια χρησιμοποιούνται, αρχικά, τα νωπά σταφύλια της "Κορινθιακής σταφίδας", και κατόπιν τα σταφύλια της "Σουλτανίνας", καθώς και οι ειδικές επιτραπέζιες ποικιλίες "Φιλέρι", "Ροδίτης", "Ροζακί", "Κέρινο", "Μοσχάτο", "Σιδερίτης", "Εφτάκοιλο", "Καρυστινό", "Φράουλα", "Νυχάτο". Επίσης, έχουν εισαχθεί και καλλιεργούνται οι επιτραπέζιες, ξένες ποικιλίες "Κάρντιναλ", "Ιτάλια", "Μοσχάτο Αμβούργου", "Βιμπιέ".
Σταφύλια για αποξήρανση. Η "Κορινθιακή σταφίδα", η "Ζιμπίμπο" και η "Σουλτανίνα" είναι ποικιλίες που παράγουν σταφύλια κατάλληλα για αποξήρανση.

Τεχνική της καλλιέργειας
Το αμπέλι αναπτύσσεται καλά σε όλα τα εδάφη, αλλά προτιμά τα βαθιά, δροσερά και καλά στραγγιζόμενα. Στα ρηχά εδάφη τα κλήματα δεν αναπτύσσονται πολύ και πλήττονται περισσότερο από την ξηρασία, η οποία είναι επιζήμια για την ποιότητα και την ποσότητα της παραγωγής. Τα αργιλώδη και βαριά εδάφη δημιουργούν συνθήκες κακού αερισμού των ριζών. Στα υπερβολικά εύφορα εδάφη, το αμπέλι παράγει πολλά φύλλα, αλλά λίγους καρπούς.

Για το φύτεμα του αμπελιού θα πρέπει να ακολουθήσετε την εξής διαδικασία: το καλοκαίρι ανοίγετε μια πλατιά τάφρο βάθους 50 εκ. τουλάχιστον, τοποθετείτε στον πυθμένα της αποστραγγιστικό υλικό (χαλίκια ή άλλο) και στη συνέχεια την κλείνετε. Το φθινόπωρο, ανοίγετε πάνω στην τάφρο μικρούς λάκκους, βάθους 40 εκ., περίπου, όπου τοποθετείτε ένα ένα τα κλήματα (συνήθως φυτεύονται εμβολιασμένα κλήματα ηλικίας ενός έτους με το σβώλο του χώματος). Στο βάθος κάθε λάκκου ρίχνετε ανόργανο λίπασμα και λεπτό φυτόχωμα, γεμίζετε το λάκκο με άλλο χώμα (το σημείο του εμβολιασμού πρέπει να μένει πάνω από το επίπεδο του εδάφους) και μ' ένα σωρό χώματος καλύπτετε ολόκληρο το κλήμα για να το προστατεύσετε από το χειμωνιάτικο κρύο. Την άνοιξη, όταν προβάλλουν οι βλαστοί, αφαιρείτε το χώμα, καθώς και τις ρίζες που έχουν αναπτυχθεί πάνω από το σημείο του εμβολιασμού. Αν η εποχή είναι ξερή, ιδιαίτερα κατά τον πρώτο χρόνο, είναι απαραίτητα τα ποτίσματα.

Αν έχτε φυτέψει κλήματα με δύο οφθαλμούς, την άνοιξη αναπτύσσονται δύο βλαστοί. Διαλέγετε τον πιο εύρωστο για να σχηματίσει τον κορμό (κούτσουρο) του κλήματος και τον διατηρείτε σε κάθετη θέση μ' ένα στήριγμα, ενώ γέρνετε προς το πλάι και κορυφολογείτε το δεύτερο.

Πολλαπλασιασμός
Οι ποικιλίες της Αμπέλου της οινοφόρου (Vitis vinifera) πολλαπλασιάζονται μ' εμβολιασμό. Σαν υποκείμενα χρησιμοποιούνται είδη αμπελιών αμερικάνικης προέλευσης, όπως η Άμπελος η παρόχθιος (Vitis riparia), η Άμπελος η ορεινή (Vitis rupestris) και η Άμπελος η βερλανδιέρειος (Vitis berlandieri) ή υβρίδια που δημιουργούνται από διασταύρωση των αμερικάνικων αμπελιών (αμερικάνικα υβρίδια) ή αμερικάνικων υβριδίων με ευρωπαϊκές ποικιλίες (ευρωπαϊκά - αμερικάνικα υβρίδια). Σκοπός του εμβολιασμού είναι η δημιουργία αμπελιών ανθεκτικών στην προσβολή της φυλλοξήρας (ένα είδος αφίδας, η οποία προσβάλλει τις ρίζες του αμπελιού), που μπορεί να καταστρέψει ολόκληρους αμπελώνες. Οι ρίζες των αμερικανικών αμπελιών είναι ανθεκτικές στη φυλλοξήρα, ενώ το ευρωπαϊκό αμπέλι, που οι ρίζες του είναι πολύ πιο ευαίσθητες στην προσβολή αυτής της αφίδας, είναι ανθεκτικό στο εναέριο τμήμα του.

Τα υποκείμενα πολλαπλασιάζονται με μοσχεύματα. Οι ποικιλίες εμβολιάζονται πάνω στα υποκείμενα με διπλή, αγγλική σχισμή γύρω στα τέλη του χειμώνα. Ο εμβολιασμός (που γίνεται σε ζεστό και υγρό περιβάλλον) "πιάνει" σ' ένα περίπου μήνα και κατόπιν τα εμβολιασμένα μοσχεύματα φυτεύονται για ριζοβόληση στο φυτώριο. Το επόμενο φθινόπωρο μπορούν να φυτευτούν στην οριστική τους θέση.

Κλάδεμα
Κλάδεμα διαμορφώσεως. Τα σχήματα διαμόρφωσης του αμπελιού είναι πολυάριθμα και ανάλογα με τη ζώνη καλλιέργειας: αναφέρουμε το χαρακτηριστικό κύπελλο των νότιων και άγονων περιοχών ή αντίθετα την κρεβατίνα (διάφορα είδη) των ψυχρών ζωνών, καθώς και τα σχήματα Γκιγιό κσι Συλβόζ, τα κορδόνια, κλπ.

Τα σχήματα διαμορφώσεως, που χρησιμοποιούνται στις διάφορες περιοχές, δεν είναι ένα γεγονός που, απλά συνδέεται με την τοπική παράδοση, αλλά οφείλεται στις διαφορετικές περιβαλλοντικές και κλιματικές συνθήκες. Οι ψηλές μορφές (κρεβατίνες, Συλβόζ, κλπ.) χρησιμοποιούνται στις δροσερές και εύφορες ζώνες, όπου το αμπέλι έχει μεγαλύτερη βλαστητική ανάπτυξη. Οι χαμηλές μορφές (κύπελλο, Γκιγιό κλπ.) είναι, αντίθετα, διαδεδομένες σε περιοχές όπου η βλαστητική δραστηριότητα του αμπελιού είναι πιο περιορισμένη εξαιτίας του άγονου εδάφους ή της υψηλής ή χαμηλής θερμοκρασίας.

Στους κήπους το αμπέλι καλλιεργείται συχνά, όχι μόνο για την καρποφορία και παραγωγή σταφυλιών, αλλά και για διακοσμητικούς σκοπούς: για τη δημιουργία μιας πέργκολας, για την κάλυψη ενός τοίχου. Το όμορφο φύλλωμα του αμπελιού, που το φθινόπωρο παίρνει ζωηρούς κίτρινους και κόκκινους σχηματισμούς είναι πράγματι σημαντικό διακοσμητικό στοιχείο. Γι' αυτό το λόγο τα σχήματα διαμορφώσεως που υιοθετούνται συνήθως στους κήπους και στα περιβόλια είναι η κρεβατίνα, η πέργκολα και το κορδόνι.

Κλάδεμα παραγωγής. Τα τσαμπιά του αμπελιού παράγονται από βλαστούς, οι οποίοι φύονται πάνω σε κληματίδες ηλικίας ενός έτους (οι τελευταίες αυτές ονομάζονται κοινά "καρποφόρες κεφαλές").
Για το κλάδεμα παραγωγής ακολουθείτε γενικά την εξής διαδικασία: Αφαιρείτε τις κληματίδες που έχουν ήδη καρποφορήσει (κλάδεμα παρελθόντος), κόβετε στο σωστό μήκος και στη σωστή διάταξη (σε σχέση με το σύστημα διαμόρφωσης που έχετε υιοθετήσει) τις καρποφόρες κεφαλές ("κλάδεμα του παρελθόντος"). Τέλος, κόβετε μερικές κληματίδες σ' όλο σχεδόν το μήκος τους, αφήνοντας μόνο δύο οφθαλμούς στην κάθε μια, από τους οφθαλμούς αυτούς θα δημιουργηθούν οι λεγόμενες "κληματίδες αντικαταστάσεως", δηλαδή οι κληματίδες που προορίζονται να γίνουν, ένα χρόνο αργότερα, καρποφόρες κεφαλές ("κλάδεμα του μέλλοντος").
Το κλάδεμα γίνεται το χειμώνα. Θα πρέπει να έχετε υπ' όψη σας ότι αν γίνει νωρίς, πριν από τις αρχές του χειμώνα, η βλαστητική δραστηριότητα του αμπελιού αρχίζει νωρίς την άνοιξη, πράγμα πολύ επικίνδυνο στην περίπτωση όψιμων παγετών. Αντίθετα, αν κλαδευτεί αργά, λίγο πριν από τη βλαστητική του αφύπνιση, παρατηρείται το φαινόμενο που λέγεται σταγονόρροια ("κλάμα του αμπελιού") που όμως, δεν προκαλεί κανένα ιδιαίτερο πρόβλημα.

Ζωικοί εχθροί και ασθένειες
Το αμπέλι κινδυνεύει από διάφορους ζωικούς εχθρούς. Τα τσαμπιά και τα σταφύλια προσβάλλονται από δύο λεπιδόπτερα, τα οποία ονομάζονται Ευδεμίδα ή Πολύχρωσις (Eudemis ή Polychrosis botrana) και Κογχυλίς ή Κλυσία (Conchyllis ή Clysia ambiguella). Ευτυχώς, οι προσβολές τους εκδηλώνονται σπάνια. Καταπολεμούνται με φωσφορο-οργανικά και οργανικά χλωριοπαράγωγα εντομοκτόνα, πριν την ανθοφορία και μετά το δέσιμο των σταφυλιών.
Το αμπέλι προσβάλλεται, επίσης, από τρεις μυκητολογικές ασθένειες: το ωίδιο (Oidium tuckeri), την τεφρή σήψη (Botrytis cinerea) και τον περονόσπορο (Plasmopara xiticola).
Ωίδιο. Πρόκειται για ασθένεια, που παρουσιάζεται πολύ περισσότερο κατά τις ζεστές και υγρές χρονιές και προσβάλλει όλα τα υπέργεια τμήματα του κλήματος. Στις ράγες, εμποδίζει την ανάπτυξη της φλούδας, η οποία παρουσιάζει ρωγμές. Η καταπολέμηση γίνεται με σκόνη ή βρέξιμο θειάφι και καραθέιν, που εφαρμόζονται σταδιακά, κατά το σχηματισμό των τσαμπιών, πριν την ανθοφορία (προανθοφορία), κατά το δέσιμο των καρπών και στις αρχές του χρωματισμού των ραγών.
Τεφρά σήψη. Προσβάλλει τα κλήματα, όταν το φθινόπωρο είναι υγρό, και τα σταφύλια είναι πυκνά και ήδη προσβεβλημένα από το ωίδιο. Καταπολεμείται με φάρμακα που έχουν σαν βάση το χαλκό και τον ψευδάργυρο, τα οποία ψεκάζονται στα τέλη Ιουλίου, στα μέσα Αυγούστου και συχνά, εξαιτίας της υγρασίας, συνεχίζονται ως το Σεπτέμβριο.
Περονόσπορος. όπως και το ωίδιο, προσβάλλει όλα τα όργανα του φυτού, όταν ο καιρός είναι βροχερός την άνοιξη και το καλοκαίρι. Η αρχή της προσβολής εκδηλώνεται με τις χαρακτηριστικές "ελαιώδεις κηλίδες" στην πάνω επιφάνεια των φίλων και οφείλεται στον παράγοντα που ονομάζεται "τρία 10": θερμοκρασία όχι κατώτερη των 10 ο C, μήκος των βλαστών όχι μικρότερη των 10 εκ., βροχή όχι πιο λίγο από 10 χιλ.

Πρέπει να γίνονται προληπτικοί ψεκασμοί με μυκητοκτόνα φάρμακα, που έχουν σαν βάση τα μη χαλκούχα καρδαμιδικά (Ζινέμπ), ανάλογα με τις περιόδους επωάσεως της ασθένειας. Στις χρονιές που ευνοούν ιδιαίτερα την προσβολή του περονόσπορου, πρέπει να ψεκάζετε ύστερα από κάθε βροχή, έχοντας υπ' όψη ότι η επωαστική περίοδος της ασθένειας διαρκεί 8 μέρες την άνοιξη και 4 μέρες το καλοκαίρι. Μετά τα μέσα Αυγούστου, η καταπολέμηση γίνεται κατά αραιά χρονικά διαστήματα με μορφή σκονισμάτων (επιπάσεων), με μείγματα θειαφιού και Ζινέμπ ή με ψεκασμούς με κολλοειδές θειάφι (100 γρ.), Ζινπέμπ στο 0,2 %, νερό (100 λίτρα). Τα τελευταία είναι ταυτόχρονα αντιπερονοσποριακά και αντιωιδικά, μια και το Ζινέμπ, αντίθετα με το χαλκό, δεν έχει καμία προληπτική και θεραπευτική δράση κατά του ωιδίου.

Κυριαζή Μαρία, Γεωπόνος Τ.Ε.,
Msc in Horticulture Crop Protection (Φυτοπροστασία),
Ειδίκευση στην Ελαιοκομία,
Υπεύθυνος Γεωπόνος Φυτώρια Δέλτα – Delta Trees ΕΠΕ